Trong kho tàng văn hóa Trung Hoa, công lao giáo dưỡng của những bậc hiền mẫu luôn được ca ngợi qua nhiều điển tích và lời răn sâu sắc. Tiêu biểu như “Mạnh mẫu tam thiên” (Mẹ Mạnh Tử ba lần dời nhà), nhấn mạnh sự tinh tế, tầm nhìn của người mẹ trong việc chọn môi trường sống cho con, hay quan niệm “Nghiêm mẫu xuất hiếu tử” (Mẹ nghiêm khắc sinh con hiếu thảo), đề cao sự uốn nắn và kỷ luật trong việc dạy dỗ con cái. Những câu chuyện ấy đã cho thấy vai trò then chốt của người mẹ trong việc định hình nhân cách của người con. Để thấu hiểu hơn trí tuệ và tâm huyết của những bậc mẫu thân xưa, chúng ta hãy cùng chiêm nghiệm qua hai điển tích sinh động sau đây.
Mẹ của Phòng Cảnh Bá
Vợ của Phòng Ái Thân, người quận Thanh Hà, là con gái của Thôi Nguyên Tôn – người cùng quận. Bà tính tình nghiêm khắc, phẩm hạnh cao thượng, đọc nhiều sách và truyện ký, học thức uyên bác. Hai người con trai của bà là Cảnh Bá và Cảnh Tiên đều do chính bà truyền dạy kinh tịch và đạo lý. Học vấn và phẩm hạnh của hai ông đều xuất sắc, trở thành danh sĩ đương thời.
Phòng Cảnh Bá từng làm Thái thú Thanh Hà, mỗi khi gặp vụ án khó xử thường về thỉnh giáo ý kiến của mẹ. Ở Bối Khâu có một gia đình nọ, mấy người con trai đều bất hiếu, quan phủ định đem ra trị tội. Phòng Cảnh Bá vì việc này mà buồn bã, về nhà thưa chuyện với mẹ. Bà Thôi nói: “Ta nghe rằng: ‘Trăm nghe không bằng một thấy’. Người dân miền núi chưa được dạy dỗ lễ nghi, trách họ sao được? Chỉ cần gọi mẹ của họ đến, để bà ấy sống cùng ta. Còn giữ các con trai bà ấy ở lại bên con, cho họ xem con phụng dưỡng mẹ thế nào, có lẽ họ sẽ tự sửa mình.”
Thế là Cảnh Bá đón mẹ của những người con bất hiếu ấy đến. Bà Thôi ngủ cùng giường, ăn cùng mâm với bà. Cảnh Bá tận tình hầu hạ mẹ, còn các con trai kia đứng dưới hiên nhà quan sát.
Chưa đầy mười ngày, họ đều hối hận và xin được về nhà. Bà Thôi nói: “Hiện nay tuy trên mặt họ có vẻ hổ thẹn, nhưng chưa biết trong lòng có thật sự hổ thẹn hay không, vẫn nên giữ họ lại thêm.” Hơn hai mươi ngày trôi qua, các con trai kia dập đầu đến chảy máu, mẹ họ cũng khóc lóc xin được về, lúc ấy bà mới đồng ý. Về sau, những người con ấy đều trở thành những người con hiếu thảo nổi tiếng gần xa.
Đó là tấm lòng sáng suốt và cao thượng của phu nhân Thôi, người đã có thể khích lệ người khác, và sau đó đã an nghỉ thanh thản ở tuổi già.
(Trích Ngụy thư • Liệt nữ truyện quyển 80)
Mẹ của Trịnh Thiện Quả
Mẹ của Trịnh Thiện Quả là con gái của Thôi Ngạn Mục, người Thanh Hà. Bà được gả cho Trịnh Thành và sinh ra Thiện Quả. Khi Trịnh Thành tử trận trong cuộc chinh phạt Uất Quýnh, bà Thôi trở thành góa phụ khi mới ngoài hai mươi tuổi. Cha bà muốn bà tái giá, bà ôm Thiện Quả và nói với cha mình: “Trịnh quân tuy đã tử trận, may mắn thay vẫn còn đứa con này. Bỏ con là bất từ, phụ người đã khuất là trái lễ. Con thà cắt tai, cạo tóc để tỏ rõ lòng mình. Việc trái lễ nghĩa, bỏ tình mẫu tử, con không dám tuân theo.” Vì cha tử trận vì triều đình, Thiện Quả đã được phong làm Quận công Vũ Đức cùng các chức như Thứ sử, Thái thú,… từ khi còn rất trẻ.
Mẹ của Thiện Quả hiền đức, sáng suốt, giữ tiết tháo, bà đọc nhiều sách sử, thông hiểu phép trị quốc. Mỗi khi Thiện Quả ra ngoài xử lý công việc, bà thường ngồi ngay ngắn trên giường, quan sát con qua bức màn trướng. Nếu nghe con phân tích thấu tình đạt lý, khi con về nhà bà vui vẻ, cho con ngồi xuống rồi nói cười cùng con. Nếu xử lý không thỏa đáng hoặc nổi giận vô cớ, bà sẽ về phòng đắp chăn khóc, cả ngày không ăn uống. Thiện Quả quỳ lạy trước giường không dám đứng dậy. Lúc bấy giờ bà mới đứng dậy nói: “Ta không giận con, mà xấu hổ thay cho gia đình này. Cha con là người trung thành, cần mẫn, làm quan thanh liêm giữ trọn chức trách, chưa từng lo nghĩ việc tư, cuối cùng hy sinh vì nước. Ta mong con đừng phụ tâm ý của ông ấy. Con từ nhỏ đã mồ côi, ta cũng chỉ là một góa phụ, có lòng từ ái mà không có uy nghiêm, dẫn đến việc con không hiểu lễ nghi giáo huấn, làm sao gánh vác được đại nghiệp quốc gia? Con từ bé đã nhờ phúc tổ tiên mà địa vị cao quý, chẳng lẽ đó là tự con mà có? Sao không suy nghĩ mà lại tùy tiện nổi giận, chỉ nghĩ đến kiêu căng vui chơi, làm hỏng việc công! Đối nội mà nói là làm bại hoại gia phong, mất quan tước; đối ngoại mà nói là tổn hại pháp độ quốc gia, phạm phải tội ác. Ngày ta chết đi, còn mặt mũi nào gặp tổ tiên nơi chín suối?”
Mẹ Trịnh thường xuyên kéo sợi dệt vải, đêm khuya mới ngủ. Thiện Quả nói: “Con đã được phong hầu lập quốc, quan cư tam phẩm, bổng lộc đủ dùng, sao mẹ còn vất vả như vậy?” Bà đáp: “Than ôi! Con đã lớn, ta tưởng con hiểu đạo lý thiên hạ, nay nghe lời này mới biết con vẫn chưa thông. Chức vị và bổng lộc hiện nay là do cha con hy sinh tính mạng mới đổi lại được để ban tặng cho con. Con nên đem tài vật chia cho họ hàng, coi đó là ân huệ của cha; vợ con sao có thể độc chiếm, coi là tài sản địa vị của riêng mình? Hơn nữa, quay tơ dệt vải vốn là bổn phận của phụ nữ, từ hoàng hậu đến vợ các sĩ phu đều có quy định. Nếu chúng ta từ bỏ dệt vải, chúng ta sẽ kiêu ngạo và xa hoa. Ta tuy không tinh thông lễ chế, nhưng lẽ nào lại tự hủy hoại danh tiếng của mình?”
Từ khi góa chồng, bà không dùng phấn son, thường mặc áo vải thô. Bà sống tiết kiệm, nếu không phải tế lễ hay đãi khách thì rượu thịt chẳng bao giờ tùy tiện bày ra trước mặt. Bà sống đoan chính nơi tĩnh thất, không tùy tiện ra ngoài. Những thứ không do tự tay làm, không phải sản vật trong trang viên hoặc bổng lộc thưởng ban, bà đều không cho mang vào nhà.
Thiện Quả làm quan ở nhiều châu và quận, thức ăn đều do nhà tự cung cấp mang đến nha môn dùng. Những thứ quan phủ cấp phát, mẹ ông không cho nhận, đều dùng để tu sửa công đường hoặc chia cho thuộc hạ. Nhờ sự dạy dỗ của mẹ, Thiện Quả kỷ luật bản thân rất nghiêm khắc, được người đời khen là vị quan thanh liêm. Hoàng đế sai Ngự sử đại phu Trương Hành đến thăm hỏi và khảo xét. Sau khi xem xét, chính tích của ông được đánh giá là đứng đầu thiên hạ. Về sau, hoàng đế triệu ông vào kinh, bổ nhiệm chức Quang Lộc Khanh (là chức quan đứng đầu Quang Lộc Tự, cơ quan chuyên phụ trách yến tiệc, lễ nghi, rượu ngon trong các dịp tế tự, triều hội và ân vinh Tiến sĩ tại cung đình phong kiến).
(Trích Tùy thư • Liệt nữ truyện quyển 45)
Tuyết Mai (dịch từ https://big5.zhengjian.org/node/300965)
