Người xưa học đàn không chỉ là học về kỹ năng âm nhạc mà còn là một con đường tu dưỡng trí tuệ và nhân cách. Câu chuyện Khổng Tử học đàn là một trong những giai thoại nổi tiếng, thể hiện sâu sắc trí tuệ của người xưa về việc học nghệ thuật, đặc biệt là tinh thần cầu thị, kiên trì và đi đến tận cùng của sự hiểu biết.
Câu chuyện về khổng tử học đàn:
Khổng Tử được cho là một nhà tư tưởng, triết gia lớn thời Xuân Thu (Trung Quốc). Dù đã là một học giả nổi tiếng, ông vẫn rất khiêm tốn và không ngừng học hỏi, kể cả trong nghệ thuật.
Chuyện Khổng Tử học đàn cổ cầm được ghi chép trong quyển 5 của Hán Sử Ngoại Truyện (Sách Hán Sử Ngoại Truyện). Theo giai thoại Khổng Tử học đàn cổ cầm với Thạch Tương, một nhạc sĩ nước Lỗ. Có lần, Khổng Tử đang học một bản cổ cầm cổ của Thạch Tương. Khổng Tử tập đi tập lại bản nhạc đó, không chịu chuyển sang bản khác.
Thạch Tương nói: “Bây giờ con có thể học đoạn tiếp theo.”
Khổng Tử đáp: “Tuy ta đã thuộc giai điệu, nhưng ta vẫn chưa hiểu được thang âm.”
Một lúc sau, Thạch Tương lại đề nghị: “Bây giờ con có thể chuyển sang đoạn tiếp theo.”
Khổng Tử đáp: “Ta đã hiểu được thang âm, nhưng vẫn chưa hiểu ý nghĩa của nó.”
Chẳng bao lâu sau, Thạch Tương đề nghị Khổng Tử học đoạn tiếp theo. Khổng Tử nói: “Ta đã hiểu được tính cách và tinh thần của người soạn nhạc, nhưng ta vẫn chưa biết ông ấy là người như thế nào.”
Một lúc sau, Khổng Tử nói với Thạch Tương: “Lúc ta tấu khúc này, ta như thấy một người ở đằng xa. Người ấy uy nghiêm cao lớn, dáng vẻ nghiêm nghị, trầm mặc, vẻ mặt u buồn, ánh mắt u sầu như đang suy tư điều gì, đang trị vì thiên hạ, gặp gỡ các vương tử. Người sáng tác khúc này chắc hẳn là Văn Vương.”
Nghe xong, Thạch Tương lập tức đứng dậy, cúi chào liên tục và nói: “Nói hay lắm! Ta cũng nghĩ đây là nhạc cầm của Văn Vương.”
Khổng Tử dựa vào nhạc cầm mà hiểu được tính cách của Văn Vương.
Thạch Tương hỏi: “Xin hỏi, làm sao ngươi biết đây là nhạc cầm của Văn Vương?”
Khổng Tử đáp: “Người Nhân thì thích sự uy nghiêm, người Nhu hòa thì thích âm thanh hoa mỹ, người Trí thì thích sự tương phản và căng thẳng, người Chân thành thì thích phong cách hoa mỹ. Bởi vậy ta mới biết đây là nhạc cầm của Văn Vương.”
Trí tuệ của người xưa về học đàn
Khổng Tử không dừng lại ở việc đánh đúng hay biểu diễn hay. Ông không chấp nhận học cho xong, mà muốn hiểu tinh thần, cảm xúc, cốt lõi văn hóa và nhân sinh trong bản nhạc. Đó chính là biểu hiện của tư tưởng “học đến nơi đến chốn”, học để hiểu đạo, chứ không phải học để khoe tài.
Khổng Tử học không dừng ở bề ngoài (hình thức, kỹ thuật) mà học để thấu hiểu đến tận cùng bản chất – từ kỹ thuật, đến ý nghĩa, rồi đến tinh thần, nhân cách ẩn trong âm nhạc.
Khổng Tử thông qua chơi nhạc, Ông đã biết được cảm xúc, tâm hồn của bản nhạc và thấu hiểu người sáng tác. Ông “đọc” được tâm thế của Chu Văn Vương qua tiếng đàn – một trình độ cảm thụ nghệ thuật rất sâu sắc. Nghệ thuật không đơn thuần là kỹ năng, mà là cầu nối giữa tâm hồn và tâm hồn. Ngoài ra, khi người ta đánh đàn, thông qua chơi đàn mà người ta có thể để tâm hồn mình hòa quyện với thiên nhiên, hòa điệu với âm nhạc chân chính, tâm trở nên tĩnh, hòa cùng “đạo” – tức là sự hài hòa giữa trời, đất và người.
Theo tư tưởng cổ, người trị quốc (vua, quan, quân tử) phải hiểu nhạc để hiểu lòng dân và để trị dân bằng đức, không chỉ bằng pháp luật. Khi nhạc hòa bình, thuận hợp, xã hội yên ổn, dân tâm vui vẻ. Khi nhạc loạn, tức là lòng người loạn, đạo đức suy đồi, cần xem lại chính trị và đạo trị quốc. Khổng Tử từng dạy học trò rằng người trị nước giỏi phải biết “quan kỳ nhạc nhi tri kỳ chính” (Trích “Lễ Ký” (Tập 12, Chương XXX, trong “Đại Học”-Khổng Tử). Ý nghĩa cốt lõi là “vua dùng nhạc để trị dân, khuyến khích họ hướng thiện, làm cho lòng người được an ổn và hướng tới sự chính trực”. Người xưa xem nhạc của một nước thì biết được nước đó có chính đạo hay không. Vì vậy, học âm nhạc chính là học cách cảm nhận và điều hòa trật tự xã hội, học để trị quốc bằng “đạo” chứ không chỉ bằng “lệnh”.
Câu chuyện “Khổng Tử học đàn” không chỉ là giai thoại mang tính giáo huấn, mà còn là tấm gương sáng về phương pháp học nghệ thuật đúng đắn và sâu sắc. Qua đó ta thấy được khi Khổng Tử học đàn, Ông không những phải học cái biểu hiện bên ngoài mà ông còn học để hiểu được cái hồn, cái đạo trong nghệ thuật.
Âm nhạc không phải để giải trí đơn thuần mà còn để tu dưỡng đạo đức: tu dưỡng tâm hồn và tu dưỡng nhân cách. Học nhạc cũng như học đạo làm người: phải đi từ hình (ngón đàn, âm luật), đến ý (tình cảm, ý nghĩa), rồi đến ngộ đạo, thấy được con người và tinh thần gửi gắm trong đó.
Tuyết Liên
